سهم کوچک، اثر بزرگ؛ چرا ایران در بازار فولاد مهم است؟

به گزارش می‌متالز به نقل از خبرگزاری صداوسیما، در حالی که ایران با سهمی حدود دو درصدی از تولید فولاد جهان در میان ده تولیدکننده برتر قرار دارد، بسیاری از تحلیل‌گران معتقدند اهمیت واقعی ایران در بازار جهانی فلزات تنها به حجم تولید محدود نمی‌شود، بلکه به نقشی مربوط است که این کشور در شرایط بحران‌های ژئوپلیتیک ایفا می‌کند. هرچند این سهم در نگاه نخست چندان بزرگ به نظر نمی‌رسد، اما در بازاری مانند فولاد که ساختاری رقابتی و متمرکز دارد، حتی جابه‌جایی چند درصدی در عرضه می‌تواند در شرایط خاص به تغییرات محسوس قیمتی منجر شود. اهمیت ایران زمانی بیشتر نمایان می‌شود که به ساختار زنجیره تولید در کشور توجه شود. ایران از استخراج سنگ‌ آهن تا تولید آهن اسفنجی و فولاد، زنجیره‌ای نسبتا کامل در اختیار دارد و همین موضوع امکان اثرگذاری در چند نقطه از زنجیره ارزش جهانی را فراهم کرده است.

«مجتبی توانگر» اقتصاددان و عضو پیشین کمیسیون اقتصادی مجلس، در تحلیلی درباره جایگاه ایران در بازار جهانی فولاد و معدن تاکید می‌کند که اختلال در صادرات ایران می‌تواند در شرایط خاص به عاملی برای تشدید شوک در بازار جهانی فلزات تبدیل شود.

جایگاه صنعت فولاد و معدن ایران نه یک غول تعیین‌کننده در بازار جهانی فولاد است و نه یک بازیگر حاشیه‌ای و بی‌اثر. موقعیت واقعی ایران جایی میان این دو قرار دارد؛ کشوری که به‌ ویژه در بازار‌های منطقه‌ای و در شرایط خاص اقتصادی و ژئوپلیتیک می‌تواند نقش قابل توجهی ایفا کند.

به گفته تحلیل‌گران در حوزه معدن نیز شرایط مشابهی وجود دارد. ایران از نظر ذخایر و تولید سنگ‌ آهن یکی از بازیگران مهم محسوب می‌شود و در کنار آن در حوزه‌هایی مانند آهن اسفنجی، مس و برخی مواد معدنی دیگر نیز حضور قابل توجهی دارد. این ترکیب باعث شده است که نقش ایران صرفا به صادرات مواد خام محدود نشود، بلکه در فرآیند تبدیل و ایجاد ارزش افزوده نیز سهم داشته باشد؛ موضوعی که در شرایط بحران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

برای درک دقیق اثر ایران بر بازار جهانی فلزات باید از نگاه ساده «سهم تولید» عبور کرد و به نقش این کشور در شرایط بحران توجه داشت. در حالت عادی حتی اگر صادرات فولاد و مواد معدنی ایران با اختلال مواجه شود، بازار جهانی تا حد زیادی قادر است این خلأ را از طریق تولیدکنندگانی مانند چین، هند یا روسیه جبران کند. در چنین شرایطی افزایش قیمت‌ها معمولا محدود بوده و بیشتر در بازار‌های منطقه‌ای احساس می‌شود.

اما مساله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که اختلال در صادرات ایران هم‌زمان با تنش‌های ژئوپلیتیک و بحران‌های امنیتی رخ دهد. در چنین شرایطی اثر ایران دیگر به صورت مستقل قابل تحلیل نیست، بلکه به عنوان بخشی از یک زنجیره شوک در بازار جهانی عمل می‌کند. حذف عرضه ایران در کنار اختلال در مسیر‌های حمل‌ونقل، به‌ ویژه در گلوگاه‌های راهبردی مانند تنگه هرمز و همچنین افزایش هزینه انرژی می‌تواند اثر ترکیبی قابل توجهی بر بازار جهانی فلزات بگذارد.

بازار فلزات از جمله فولاد بازاری است که قیمت در آن صرفا تابع حجم تولید نیست و عوامل دیگری مانند انتظارات بازار، ریسک‌های ژئوپلیتیک و هزینه‌های انرژی نیز نقش تعیین‌کننده دارند. به همین دلیل حتی کاهش نسبتا محدود عرضه، اگر در شرایط نااطمینانی و افزایش ریسک رخ دهد، می‌تواند به جهش‌های قابل توجه قیمتی منجر شود. تجربه بازار‌های جهانی نشان می‌دهد که در بسیاری از بحران‌ها، اثر روانی و انتظاری بازار گاه حتی از کاهش واقعی عرضه نیز مهم‌تر بوده است.

در برنامه‌های شدیدتر، جایی که تنش‌های منطقه‌ای به اختلال گسترده در زیرساخت‌ها و مسیر‌های حمل‌ونقل منجر شود، اثر ایران می‌تواند به یک عامل تشدیدکننده بحران تبدیل شود. در چنین شرایطی دیگر صحبت از افزایش چند درصدی قیمت‌ها نیست و احتمال جهش‌های دو رقمی و حتی بیشتر نیز وجود دارد؛ پدیده‌ای که در بحران‌های انرژی و جنگ‌های سال‌های اخیر نیز مشاهده شده است.

تحولات بازار خاورمیانه

نایب‌ رئیس کمیسیون اقتصاد کلان اتاق بازرگانی ایران، با اشاره به جایگاه ایران در بازار جهانی فولاد گفت: ایران با تولید حدود سی میلیون تن فولاد خام، در میان ۱۰ تولیدکننده برتر جهان قرار دارد و به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد در غرب آسیا شناخته می‌شود. این موقعیت، در کنار دسترسی به منابع گاز طبیعی، مزیت مهمی برای کاهش هزینه تولید و افزایش رقابت‌پذیری فراهم کرده است.

«موسی احمدزاده» با تاکید بر اهمیت مسیر‌های صادراتی افزود: بیش از ۸۰ درصد صادرات فولاد ایران از مسیر تنگه هرمز انجام می‌شود که این موضوع، علاوه بر مزیت، ریسک‌های ژئوپلیتیک خاص خود را نیز به همراه دارد.

به گفته احمدزاده، در صورت بروز اختلال در صادرات فولاد، بازار‌های منطقه‌ای به‌ ویژه در غرب آسیا و جنوب شرق آسیا با شوک عرضه مواجه خواهند شد.

در سوی دیگر زنجیره تولید، قیمت زغال‌سنگ کک‌شو که یکی از نهاده‌های اصلی فولادسازی محسوب می‌شود از حدود ۱۰۰ دلار به بیش از ۴۰۰ دلار رسید. در بازار آلومینیوم نیز شرایط مشابهی مشاهده شد و قیمت این فلز از حدود ۲۲۰۰ دلار به بیش از ۳۸۰۰ دلار افزایش یافت. این تحولات نشان می‌دهد که بازار فلزات در شرایط بحران به شدت به اختلالات عرضه و ریسک‌های ژئوپلیتیک واکنش نشان می‌دهد.

در چنین چارچوبی، سهم دو درصدی ایران در تولید جهانی فولاد زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم در برخی بازار‌های منطقه‌ای سهم ایران به حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد می‌رسد. به همین دلیل حذف عرضه ایران در شرایط عادی ممکن است تنها افزایش محدودی در قیمت‌ها ایجاد کند، اما اگر همین اتفاق در بستر تنش‌های ژئوپلیتیک، افزایش هزینه انرژی و اختلال در مسیر‌های حمل‌ونقل رخ دهد، دامنه اثر آن به مراتب گسترده‌تر خواهد بود.

به همین دلیل بسیاری از تحلیل‌گران معتقدند که در بازار جهانی فلزات رابطه میان کاهش عرضه و افزایش قیمت یک رابطه ساده و مستقیم نیست. کاهش چند درصدی عرضه در شرایط عادی ممکن است اثر محدودی داشته باشد، اما در فضای نااطمینانی و بحران همان کاهش محدود می‌تواند به جهش‌های چند ده درصدی قیمت‌ها منجر شود. دقیقا در همین نقطه است که نقش ایران از یک بازیگر با سهم محدود تولید، به عاملی تاثیرگذار در تشدید شوک‌های بازار جهانی تبدیل می‌شود.

در نهایت می‌توان گفت: جایگاه ایران در بازار جهانی فولاد را نباید صرفا بر اساس سهم تولید سنجید. موقعیت جغرافیایی، ساختار نسبتا کامل زنجیره تولید، نقش منطقه‌ای در بازار فلزات و ارتباط این بازار با انرژی و مسیر‌های حمل‌ونقل بین‌المللی باعث شده است که ایران در شرایط بحران نقشی فراتر از سهم تولید خود در تحولات بازار جهانی ایفا کند.

گزارش از فلاحتکار

منبع: خبرگزاری صداوسیما