جهان به زغال سنگ تکیه دارد، ایران به گاز یارانه‌ای/ مصرف جهانی ۴۰ برابر ایران!

به گزارش می‌متالز به نقل از ایسنا، زغال سنگ با وجود گسترش انرژی‌های نو و افزایش حساسیت‌های زیست‌محیطی، هم‌چنان یکی از مواد معدنی مهم و اثرگذار در اقتصاد جهانی و زنجیره تولید صنعتی به شمار می‌رود.

این ماده معدنی نه‌ تنها در تامین انرژی (برق) نقش ویژه دارد؛ بلکه در بسیاری از صنایع مادر، به‌ ویژه فولاد، سیمان و برخی فرآیند‌های شیمیایی، جایگاهی راهبردی دارد؛ به‌ گونه‌ای که نمی‌توان از اهمیت آن در ساختار تولید صنعتی چشم‌پوشی کرد.

از سوی دیگر، در سطح جهانی، زغال‌ سنگ هنوز یکی از منابع اصلی تامین انرژی در بسیاری از کشورهاست. هر چند در سال‌های اخیر سیاست‌های محیط‌زیستی باعث شده برخی اقتصاد‌های توسعه‌یافته به سمت کاهش مصرف آن حرکت کنند، اما واقعیت این است که در بخش بزرگی از جهان، به‌ خصوص در کشور‌های دارای صنایع سنگین، «زغال‌ سنگ» همچنان یک سوخت قابل اتکا و در دسترس محسوب می‌شود.

دلیل این موضوع نیز روشن است: فراوانی نسبی ذخایر، قابلیت استفاده در مقیاس وسیع و نقش مستقیم آن در پشتیبانی از صنایع پایه که هم‌چنان این سوخت فسیلی را به عنوان یک منبع قابل اتکا در سراسر جهان بدل کرده است.

اهمیت زغال‌ سنگ تنها به مصرف سوخت محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین کاربرد‌های آن در صنعت فولاد است. زغال‌ سنگ «کک‌شو»، پس از فرآوری و تبدیل به کک، در تولید فولاد نقشی اساسی دارد. در واقع، بدون دسترسی پایدار به این ماده، بخش مهمی از زنجیره تولید فولاد با اختلال مواجه و از آنجا که فولاد، ماده اولیه بسیاری از فعالیت‌های عمرانی، خودروسازی، ماشین‌سازی، لوازم خانگی و زیرساختی است، می‌توان گفت هم‌چنان؛ جایگاه زغال‌ سنگ به‌ طور غیرمستقیم با بخش بزرگی از اقتصاد صنعتی جهان گره خورده است.

در کنار فولاد، زغال‌ سنگ در برخی نیروگاه‌ها، کارخانه‌های سیمان و صنایع حرارتی نیز کاربرد دارد. در کشور‌هایی که با محدودیت در دسترسی به برخی منابع انرژی یا نوسان در تامین سوخت روبه‌رو هستند، زغال‌ سنگ؛ یک پشتوانه مهم برای استمرار تولید صنعتی است و از همین منظر، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که نگاه به زغال‌ سنگ نباید صرفا نگاهی سنتی یا مربوط به گذشته باشد؛ بلکه باید آن را بخشی از سبد مواد اولیه استراتژیک در صنعت دانست.

زغال سنگ برای کشوری مانند «ایران» از چند جهت اهمیت دارد. نخست؛ آن که زغال‌ سنگ در تامین نیاز زنجیره فولاد، به‌ ویژه در بخش کک‌سازی، نقش مهمی دارد. دوم؛ اینکه توسعه اکتشاف، استخراج و فرآوری آن می‌تواند به ایجاد اشتغال در مناطق معدنی کمک و از سوی دیگر این بخش، وابستگی به واردات برخی مواد اولیه را کاهش می‌دهد و می‌تواند در افزایش تاب‌آوری صنعتی کشور اثرگذار باشد.

اما بهره‌گیری موثر از ظرفیت زغال‌ سنگ نیازمند سیاست‌گذاری دقیق، سرمایه‌گذاری در اکتشاف و استخراج، نوسازی تجهیزات، ارتقای ایمنی معادن و توسعه فناوری‌های فرآوری و مهم‌تر از همه تطبیق صنایع پایه با زغال سنگ است.

در مجموع، زغال‌ سنگ اگرچه در فضای عمومی گاه به‌ عنوان سوختی قدیمی شناخته می‌شود، اما در عمل هنوز یکی از ارکان مهم صنایع پایه و تولید صنعتی است که هر گونه غفلت از جایگاه این ماده معدنی، می‌تواند زنجیره‌هایی مانند فولاد و صنایع وابسته را با چالش مواجه کند. بنابراین؛ توجه به زغال‌ سنگ نه بازگشت به گذشته، بلکه نگاهی واقع‌بینانه به نیاز‌های فعلی و آینده صنعت است.

در این رابطه، با «سعید صمدی» دبیر انجمن زغال سنگ ایران، به گفت‌و‌گو پرداختیم تا پیرامون مباحثی از جمله سابقه زغال سنگ، اهمیت و جایگاه بین‌المللی آن، کارکرد‌های فعلی این سوخت فسیلی در اقتصاد جهانی، جایگاه آن در ایران و سهم این سوخت در سبد انرژی صنعتی کشور، بپردازیم تا تصویر و چشم اندازی روشن‌تر از این موضوه به دست آوریم.

لطفا به تاریخچه جهانی زغال سنگ و جایگاه این سوخت در صنعت اشاره کنید؟

تا پیش از یک قرن اخیر، زغال‌ سنگ منبع اصلی انرژی بشر بود و اساسا انقلاب صنعتی با تحول در تولید زغال‌ سنگ آغاز شد. در واقع، بدون زغال‌ سنگ، انقلاب صنعتی مفهومی نداشت. در آن زمان، بیش از ۹۴ الی ۹۵ درصد از انرژی مصرفی مردم در سراسر جهان از زغال‌ سنگ تامین می‌شد.

با ورود به قرن بیستم و با توجه به مشکلات استخراج زغال‌ سنگ و ظهور منابع جدید انرژی مانند نفت، گاز و انرژی هسته‌ای، سهم زغال‌ سنگ کاهش یافت، اما هم‌چنان تا پایان قرن بیستم بیش از ۵۰ درصد انرژی جهان از این منبع تامین می‌شد. از سوی دیگر در قرن بیست‌ویکم، با افزایش نگرانی‌ها درباره گرمایش زمین، حساسیت نسبت به سوخت‌های فسیلی بیشتر شد. با این حال، از منظر تولید دی‌اکسید کربن، تفاوت چندانی میان گاز، نفت و زغال‌ سنگ وجود ندارد، چراکه همگی سوخت‌های فسیلی هستند.

با وجود این چالش‌ها، اما زغال‌ سنگ هم‌چنان جایگاه خود را حفظ کرده است. در حال حاضر، سالانه حدود ۹ میلیارد تن زغال‌ سنگ در جهان مصرف می‌شود که بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان آن چین، هند و ایالات متحده هستند و دلیل این اقبال گسترده، قیمت بسیار پایین این منبع انرژی در مقایسه با سایر منابع است.

زغال‌ سنگ عمدتا در سه صنعت اصلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. نخست، تولید برق است که حدود ۴۰ درصد برق جهان از این طریق تامین می‌شود. دوم، صنعت فولاد است که سالانه حدود دو میلیارد تن زغال‌ سنگ مصرف می‌کند و بیش از ۹۰ درصد فولاد جهان با استفاده از آن تولید شده و سوم، صنعت سیمان است که بیش از ۹۵ درصد تولید آن وابسته به زغال‌ سنگ است.

وضعیت استفاده از زغال سنگ در ایران به چه شکل است؟ لطفا کمی درباره پیشینه این سوخت هم توضیح دهید.

در ایران نیز استفاده از زغال‌ سنگ سابقه‌ای طولانی دارد. برای مثال، کارخانه سیمان شهرری و سیمان شرق مشهد در گذشته با زغال‌ سنگ فعالیت می‌کردند. حتی برخی صنایع نساجی نیز از این منبع بهره می‌بردند که در دهه ۴۰ شمسی، با ورود فناوری‌های مدرن، استخراج زغال‌ سنگ به‌ صورت تخصصی‌تر آغاز شد.

در حوزه معادن، ایران دارای چند منطقه اصلی زغال‌ سنگ است. یکی حوزه کرمان است. مورد بعدی حوزه زغال‌ سنگ البرز شرقی (شامل شاهرود، دامغان و گلستان) , سوم حوزه البرز مرکزی (شامل سوادکوه و قائم‌شهر) و مهم‌ترین آنها، حوزه زغال‌ سنگ طبس است که بزرگ‌ترین و غنی‌ترین ذخایر کشور را در خود جای داده و در مناطق غربی و جنوبی کشور، به‌ ویژه در زاگرس، ذخایر قابل‌توجهی از زغال‌ سنگ وجود ندارد.

از نظر میزان ذخایر، ایران حدود ۱۴ میلیارد تن ذخیره زمین‌شناسی زغال‌ سنگ دارد؛ اما ذخیره قطعی اکتشاف‌شده آن حدود دو میلیارد تن است که این اختلاف بیشتر ناشی از کمبود فعالیت‌های اکتشافی در گذشته است.

چرا صنعت زغال‌ سنگ در ایران با اقبال رو‌به‌رو نشده؟

یکی از عوامل اصلی عدم توسعه این صنعت در ایران، یارانه‌های گسترده انرژی، به‌ویژه در حوزه گاز، طی دهه‌های گذشته است. قیمت بسیار پایین انرژی باعث شده صنایع انگیزه‌ای برای استفاده از زغال‌ سنگ نداشته باشند. این سیاست‌ها نه‌ تنها مانع توسعه استفاده از زغال‌ سنگ شده، بلکه موجب کاهش بهره‌وری و عدم بازگشت ارز حاصل از صادرات نیز شده است.

در حال حاضر، مصرف زغال‌ سنگ در ایران حدود سه میلیون تن در سال است که نیمی از آن از طریق واردات تامین می‌شود و این در حالی است که کشور‌هایی مانند ترکیه، پاکستان، آمریکا، چین و هند مصرف بسیار بالاتری دارند؛ مصرفی که اصلا قابل مقایسه با میزان مصرف ایران به عنوان کشوری که با ناترازی‌های انرژی رو‌به‌رو شده، نیست.

به صورت کلی زغال سنگ چه ویژگی دارد؟

زغال‌ سنگ علاوه بر قیمت بسیار مناسب، قابلیت ذخیره‌سازی بلندمدت و اشتغال‌زایی بالا با سرمایه‌گذاری نسبتا کم را دارد. همچنین این منبع به دو نوع اصلی حرارتی و متالورژیکی تقسیم می‌شود که هرکدام کاربرد‌های خاص خود را دارند.

چرا با این ویژگی مناسب برای ایران، اما استفاده از آن در کشور ما مانند کشور‌های بزرگ صنعتی مرسوم نیست؟

به این علت که صنعت زغال‌ سنگ در ایران به دلیل سیاست‌های انرژی و عدم سرمایه‌گذاری کافی، توسعه نیافته است. این در حالی است که در سطح جهانی، روند مصرف این منبع همچنان افزایشی است و پیش‌بینی می‌شود حداقل تا سال ۲۰۳۵ این روند ادامه داشته باشد.

متاسفانه در حوزه زغال‌ سنگ، سرمایه‌گذاری جدیدی انجام نشده است. یکی از مشکلات اساسی صنعت زغال‌ سنگ ایران این است که حتی نیاز فعلی کشور نیز به‌ طور کامل از محل تولید داخلی تامین نمی‌شود و حدود ۵۰ درصد آن از طریق واردات تامین و دلیل اصلی این مسئله آن است که قیمت زغال‌ سنگ در ایران به‌ صورت مصنوعی پایین نگه داشته شده است. به‌ عنوان نمونه، اگرچه آمار سال ۱۴۰۴ هنوز در دسترس نیست، اما در سال ۱۴۰۳ قیمت هر تن زغال‌ سنگ داخلی حدود ۸ میلیون تومان بود، در حالی که قیمت تمام‌شده زغال‌ سنگ وارداتی به حدود ۲۲ میلیون تومان می‌رسید.

در حال حاضر، متوسط قیمت جهانی زغال‌ سنگ متالورژیکی حدود ۲۰۰ دلار است که بسته به کیفیت، از ۱۵۰ تا ۲۵۰ دلار متغیر است. اگر این رقم را به نرخ روز تبدیل کنیم، به عددی در حدود ۳۴ میلیون تومان می‌رسیم. با این حال، قیمت زغال‌ سنگ داخلی حتی به ۱۵ میلیون تومان نیز نرسیده است؛ به‌ طوری‌ که اخیرا رقمی حدود ۱۴ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان نیز اعلام شده است.

وضعیت واردات و سیاست‌گذاری در این حوزه چگونه است؟

واردات هم‌چنان ادامه دارد و دولت نیز به‌ دلیل نبود سیاست‌گذاری دقیق، اقدام مؤثری در این حوزه انجام نداده است. از سوی دیگر، حجم مشکلات و مسائل دولت به‌ قدری زیاد است که موضوع زغال‌ سنگ عملا در اولویت قرار نمی‌گیرد.

در حال حاضر، صنعت گاز کشور با چالش‌های جدی مواجه است. در زمان اوج مصرف، حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب کسری گاز وجود دارد که این موضوع منجر به تعطیلی صنایع می‌شود. مصرف روزانه گاز در کشور بسیار بالاست و در زمستان برای جبران این کمبود، ناچار به محدودسازی فعالیت صنایع، به‌ ویژه فولاد، می‌شوند. در حالی که اگر از گذشته برنامه‌ریزی مناسبی انجام می‌شد، می‌توانستیم با توسعه نیروگاه‌های زغال‌سوز، بخشی از این مشکل را مدیریت کنیم.

کشور ما از گستردگی بسیار ویژه‌ای برخوردار است و در پهنه عظیمی مانند ایران می‌توان از نیروگاه‌های زغال‌سوز استفاده کرد که حتی در نزدیکی شهر‌ها نباشند و کم‌ترین مشکل زیست‌محیطی ایجاد شود.

نیروگاه‌های زغال‌سوز معمولا در خارج از شهر‌ها و در نزدیکی دریا احداث می‌شوند تا از مزایای شرایط جوی و دسترسی به آب بهره‌مند شوند و مشکلات زیست‌محیطی کم‌تری ایجاد کنند و در صورت عدم سرمایه‌گذاری مناسب، این احتمال وجود دارد که طی چهار یا پنج سال آینده با مشکلاتی بسیار جدی‌تر حتی در تامین گاز خانگی کشور نیز مواجه شویم.

اشاره کردید که ساختار مصرف هم چالش دارد. لطفا کمی توضیح بدهید.

مصرف‌کنندگان عمده زغال‌ سنگ متالورژیکی در ایران عمدتا شرکت‌های شبه‌دولتی هستند که حساسیت لازم نسبت به قیمت و بهره‌وری ندارند. در مقابل، در بخش زغال‌ سنگ حرارتی که عمدتا توسط بخش خصوصی مصرف می‌شود، بازار به‌ صورت طبیعی تنظیم شده است. به‌ عنوان مثال، قیمت زغال‌ سنگ حرارتی در ایران حدود ۲۰ میلیون تومان است، در حالی که در سطح جهانی معمولا ارزان‌تر از زغال‌ سنگ متالورژیکی است که دلیل این تفاوت، حضور فعال بخش خصوصی و سازوکار عرضه و تقاضا است.

در حوزه قیمت‌گذاری زغال‌ سنگ متالورژیکی، شاخص مبتنی بر قیمت شمش فولاد خوزستان است که حدود ۳۰ درصد قیمت آن مبنای تعیین قیمت زغال‌ سنگ قرار می‌گیرد. این روش از گذشته برای جلوگیری از چانه‌زنی‌های مکرر مورد توافق قرار گرفت، اما در حال حاضر نیز با مشکلاتی مواجه است که در تلاش هستیم تا آنها را برطرف کنیم.

در این شرایط، کشور چگونه نیاز زغال سنگ خود را تامین می‌کند؟

متاسفانه ما ناچار به واردات زغال‌ سنگ با قیمت‌های بسیار بالاتر هستیم. حتی برآورد‌ها نشان می‌دهد که در شرایط فعلی، واردات زغال‌ سنگ ممکن است به کم‌تر از ۵۰ میلیون تومان در هر تن نرسد. این در حالی است که زغال‌ سنگ وارداتی معمولا از مسیر‌های غیرمستقیم، مانند عبور از چین، تامین می‌شود که هزینه‌های حمل‌ونقل، کارمزد و عوارض متعددی را نیز به همراه دارد.

بر اساس آمار‌ها به‌ طور کلی، سالانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار برای واردات زغال‌ سنگ هزینه می‌شود که در برخی سال‌ها به ۷۰۰ میلیون دلار نیز رسیده است و این حجم از واردات، با توجه به وجود منابع داخلی، نشان‌دهنده ضعف در سیاست‌گذاری و مدیریت این حوزه است.

متاسفانه حتی تجربه نشان داده که در برخی موارد، حتی در دوره‌هایی که قیمت جهانی زغال‌ سنگ به اوج خود رسیده، واردات با بالاترین قیمت‌ها انجام شده و بخشی از این منابع نیز در بازار داخلی عرضه شده است. این در حالی است که بازگشت ارز حاصل از صادرات در برخی صنایع به‌ طور کامل انجام نمی‌شود و این موضوع نیز به پیچیدگی‌های این حوزه افزوده است که نیازمند توجه ویژه به این حوزه در کشور و نگاهی آینده‌نگر به جایگاه زغال سنگ و توانایی‌های این سوخت برای تامین بخش مهمی از نیاز‌های انرژی کشور است.

منبع: خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)