بازنگری استراتژیک در صادرات سیمان ایران

‌می‌متالز - تغییر نقشه تولید سیمان در همسایگی ایران، تکیه بر مزیت‌های جغرافیاییِ گذشته دیگر راهگشا نیست. این گزارش بررسی می‌کند که چگونه صنعت سیمان باید از مدل «صادراتِ فرصت‌محور» به «صادراتِ استراتژیک» تغییر جهت دهد.

به گزارش می‌متالز، صنعت سیمان ایران در سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی دست‌وپنجه نرم کرده است؛ از محدودیت‌های انرژی و قیمت‌گذاری دستوری گرفته تا افت تقاضای داخلی. در این میان، صادرات به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین سوپاپ‌های اطمینان صنعت، نقشی حیاتی در تعادل عرضه و تقاضا ایفا کرده است. اما آخرین تحولات در سه بازار کلیدی افغانستان، عراق و پاکستان نشان می‌دهد که این فرصت‌ها نه پایدار هستند و نه بی‌رقیب.

افغانستان؛ پنجره‌ای که در حال بسته شدن است

در سال‌های اخیر، افغانستان به دلیل تنش با پاکستان و کاهش واردات از این کشور، به بازاری رو به رشد برای سیمان و کلینکر ایران تبدیل شده بود. اما آخرین اخبار منتشرشده در نشریه Global Cement Magazine نشان می‌دهد که این فرصت در حال محدود شدن است.

دو پروژه بزرگ احداث کارخانه سیمان در افغانستان آغاز شده که هر دو صریحاً با هدف کاهش وابستگی به واردات تعریف شده‌اند. نخستین پروژه، کارخانه یتیم تاق در ولایت جوزجان است با ظرفیت ۳،۰۰۰ تن کلینکر در روز و سرمایه‌گذاری ۱۶۰ میلیون دلار که توسط یک شرکت ترکیایی احداث می‌شود و برنامه تحویل آن دو سال آینده است. پروژه دوم، کارخانه صفوان در ولسوالی جبل‌السراج ولایت پروان است با سرمایه‌گذاری تخمینی ۲۲۵ میلیون دلار که شامل نصب ۹،۰۰۰ پنل خورشیدی برای تأمین بخشی از ۲۵ مگاوات برق موردنیاز می‌شود و ایجاد پنج هزار شغل را هدف‌گذاری کرده است.

پیام این دو پروژه برای صادرکنندگان ایرانی روشن است: افغانستان در افق دو تا سه ساله، به سمت خودکفایی سیمان حرکت می‌کند. این به معنای از دست رفتن تدریجی یکی از مهم‌ترین مقاصد زمینی صادرات ایران است. صادرکنندگان باید همین الان برای این تغییر برنامه‌ریزی کنند نه زمانی که کارخانه‌ها راه‌اندازی شده‌اند.

عراق؛ بازار فعال، اما با تولید رو به رشد

عراق همچنان بزرگ‌ترین بازار صادراتی سیمان و کلینکر ایران محسوب می‌شود. دسترسی زمینی، هزینه حمل پایین و روابط تجاری ریشه‌دار، مزیت‌هایی هستند که به‌سادگی قابل جایگزینی نیستند. اما داده‌های جدید نشان می‌دهد که تولیدکنندگان داخلی عراق در حال تقویت موضع خود هستند.

بر اساس گزارش شرکت عمومی سیمان عراق، در اسفند ۱۴۰۴ معادل بهمن ۱۴۰۴ ایرانی، ۶۷۶،۰۰۰ تن سیمان تولید شد. رشد قابل توجه کارخانه کبیسه به میزان ۳۷ درصد نسبت به سال قبل، رشد ۱۷ درصدی کارخانه قائم و رشد ۱۴ درصدی کارخانه سنجار، نشانه‌هایی از توسعه جدی ظرفیت تولید داخلی عراق است. بازار سیمان این کشور حدود ۲۵ میلیون تن در سال تخمین زده می‌شود که بخش قابل توجهی از آن از محل واردات عمدتاً از ایران تأمین می‌شود.

نکته مهم اینجاست که عراق هنوز به واردات نیاز دارد، اما این نیاز در حال کاهش است. صادرات سیمان ایران به عراق باید با رویکرد رقابتی‌تری دنبال شود — نه صرفاً به اتکای مجاورت جغرافیایی. کیفیت، قیمت رقابتی و تداوم عرضه، شرط‌های ماندگاری در این بازار هستند.

پاکستان؛ رقیبی که قوی‌تر می‌شود

پاکستان رقیب مستقیم ایران در بازار‌های صادراتی منطقه است، نه مشتری. این واقعیتی است که نباید با تحلیل‌های خوش‌بینانه پوشانده شود. دولت پاکستان با حمایت شورای تسهیل سرمایه‌گذاری ویژه، مجوز احداث هفت کارخانه جدید سیمان را صادر کرده است. شرکت‌های Flying Cement، Lucky Cement، Bhutta Cement، Asian Precious Minerals، Orient Cement، Dandot Cement و Maple Cement در مجموع ۷۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری خواهند کرد. هدف رسمی اعلام‌شده، افزایش ظرفیت تولید داخلی، توسعه صادرات و کاهش واردات است.

پاکستان پیش از این هدف صادرات ۱۲ میلیون تن تا سال مالی ۲۰۲۷-۲۸ را اعلام کرده بود. این کشور با بهره‌وری ۵۳ درصدی ظرفیت و رشد ۱۴ درصدی ارسال‌ها در نیمه اول سال مالی ۲۰۲۶، مسیر جدی توسعه صادرات را دنبال می‌کند. بازار‌هایی که پاکستان هدف گرفته آسیای مرکزی، خاورمیانه و آفریقا دقیقاً همان بازار‌هایی هستند که ایران در آنها حضور دارد یا می‌تواند داشته باشد.

چه باید کرد؟

تصویری که این سه بازار نشان می‌دهند، نه زنگ خطر فوری است و نه دلیلی برای آرامش. بلکه فرصتی است برای بازنگری راهبردی در رویکرد صادراتی صنعت سیمان ایران.

در افغانستان، پنجره دو ساله باقی است. صادرکنندگان باید در این بازه، روابط تجاری را عمیق‌تر کنند و اگر امکان مشارکت در پروژه‌های احداث کارخانه وجود دارد، آن را جدی بگیرند.

در عراق، حفظ سهم بازار مستلزم رقابت‌پذیری واقعی است. مجاورت جغرافیایی مزیتی است که به‌تنهایی کافی نیست. کیفیت محصول، زنجیره تأمین قابل‌اعتماد و قیمت رقابتی، ارکان ماندگاری در این بازار هستند.

در برابر پاکستان، باید با واقع‌بینی برنامه‌ریزی کرد. این کشور با حمایت دولتی جدی، در حال تقویت صنعت سیمان خود است. ایران باید در بازار‌هایی رقابت کند که مزیت جغرافیایی یا کیفی نسبت به پاکستان دارد نه در همه جا و با همه کس.

یک نگاه کلی‌تر

تحولات این سه بازار، درسی کلی‌تر برای صنعت سیمان ایران دارد: بازار صادراتی را نمی‌توان مفروض گرفت. هر بازاری که امروز در اختیار است، فردا ممکن است با رقیب جدید یا تولیدکننده داخلی جدیدی روبه‌رو شود. صنعت سیمان ایران با ظرفیت ۹۰ میلیون تن و تولید ۷۵ میلیون تن، ناگزیر به صادرات است. اما صادرات پایدار، نیازمند برنامه‌ریزی راهبردی، سرمایه‌گذاری در کیفیت و حضور فعال در بازارهدف است نه صرفاً استفاده از فرصت‌های گذرا.

پنجره افغانستان دو سال دیگر بسته می‌شود. عراق در حال تقویت تولید داخلی است. پاکستان هفت کارخانه جدید می‌سازد. سؤال این است: صنعت سیمان ایران برای پنج سال آینده چه برنامه‌ای دارد؟