بازار جهانی فلزات سقوط کرد، صادرات ایران اوج گرفت

‌می‌متالز - با وجود رشد ۱۴ درصدی وزن صادرات بخش معدن و صنایع معدنی در چهار ماهه نخست امسال، ارزش دلاری آن ۴ درصد کاهش یافته است. آماری که نشان می‌دهد اگرچه ظرفیت تولید افزایش یافته، اما افت قیمت‌های جهانی و خام‌فروشی هم‌چنان مانع جهش درآمد‌های ارزی کشور است.

به گزارش می‌متالز، بخش معدن و صنایع معدنی به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد ایران همواره نقشی محوری در تأمین ارز، توسعه صنعتی و ایجاد ارزش افزوده ایفا کرده است. بر اساس آمار‌های منتشرشده توسط سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)، در چهار ماهه نخست سال ۱۴۰۴ صادرات این بخش به ۴.۱ میلیارد دلار رسیده است. این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، از نظر وزنی رشد قابل‌توجهی نزدیک به ۱۴ درصد را نشان می‌دهد، اگرچه از نظر ارزشی با کاهش حدود ۴ درصدی مواجه شده است. پرسش اصلی اینجاست که چه عواملی سبب شده صادرات در بعد «تناژ» افزایش یابد و چرا ارزش دلاری آن کاهش یافته است.

در سال‌های اخیر، سیاست‌گذاران بخش معدن و صنایع معدنی تمرکز ویژه‌ای بر بهره‌برداری از طرح‌های توسعه‌ای به ویژه در حوزه زنجیره فولاد، آلومینیوم و مس داشته‌اند. تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام در فولادسازی‌ها، توسعه واحد‌های ذوب و پالایش مس و افزایش ظرفیت شمش آلومینیوم سبب شده که توان تولید کشور در این سه محصول استراتژیک به‌ طور محسوس بالا برود. همین افزایش ظرفیت تولیدی به صورت مستقیم به رشد صادرات وزنی منجر شده است. بازار داخلی ایران در ماه‌های اخیر به دلیل رکود نسبی در بخش‌های ساختمانی و صنعتی، نتوانسته است همه ظرفیت تولیدی فولاد و محصولات فلزی را جذب کند؛ بنابراین تولیدکنندگان برای جلوگیری از انباشت محصولات در انبارها، مسیر صادرات را به عنوان راهبردی حیاتی انتخاب کرده‌اند. همین موضوع موجب شده حجم بیشتری از محصولات معدنی و فلزی ایران راهی بازار‌های خارجی شود.

یکی از مهم‌ترین عوامل رشد صادرات، مزیت نسبی ایران در دسترسی به انرژی ارزان و ذخایر معدنی غنی است. هزینه تمام‌شده تولید فولاد، آلومینیوم و مس در ایران به طور نسبی کم‌تر از بسیاری از رقبای منطقه‌ای است. این مزیت رقابتی در شرایطی که بازار‌های جهانی با نوسانات قیمتی مواجه هستند، زمینه‌ای فراهم کرده تا خریداران بیشتری به سمت محصولات ایرانی متمایل شوند. افزایش نرخ ارز در سال‌های اخیر باعث شده صادرات برای بنگاه‌های معدنی و صنعتی جذاب‌تر شود. فروش محصولات در بازار داخلی با ریال، سودآوری کم‌تری نسبت به عرضه در بازار‌های بین المللی دارد؛ بنابراین واحد‌های تولیدی تمایل بیشتری به صادرات پیدا کرده‌اند. هر چند همین موضوع در کنار افت قیمت‌های جهانی، سبب شده ارزش دلاری صادرات نسبت به رشد وزنی کاهش نشان دهد. بازار جهانی فلزات در سال ۲۰۲۴ میلادی با نوسانات شدید قیمتی رو‌به‌رو بوده است. کاهش نسبی قیمت جهانی فولاد و مس در این دوره، ارزش صادرات ایران را پایین آورده، اما تقاضای پایدار در کشور‌های همسایه و برخی بازار‌های آسیایی باعث شده تناژ صادرات افزایش یابد. به بیان دیگر، ایران توانسته از فرصت نیاز بازار‌های منطقه به محصولات ارزان‌تر استفاده کند، اما افت قیمت جهانی مانع رشد درآمد دلاری شده است. تمرکز ایران بر بازار‌های منطقه‌ای از جمله عراق، افغانستان، کشور‌های حوزه خلیج فارس و آسیای میانه، یکی دیگر از عوامل افزایش صادرات وزنی بوده است. نزدیکی جغرافیایی، کاهش هزینه‌های حمل‌و‌نقل و نیاز روزافزون این کشور‌ها به مصالح و محصولات معدنی، شرایطی ایجاد کرده تا صادرات ایران در سطح وزنی رشد کند.

دولت و سازمان‌های مرتبط طی سال‌های اخیر اقداماتی همچون تسهیل فرآیند صدور مجوز صادرات، حمایت از شرکت‌های بزرگ معدنی و برنامه‌ریزی برای تکمیل زنجیره ارزش را در دستور کار قرار داده‌اند. این سیاست‌ها اگرچه هنوز با چالش‌هایی مواجه است، اما به افزایش حجم صادرات کمک کرده است. اجرای طرح‌های بهینه‌سازی خطوط تولید، نوسازی تجهیزات و استفاده از فناوری‌های نوین در فرآوری مواد معدنی به بهبود راندمان تولید و کاهش ضایعات منجر شده است. این امر سهم صادراتی ایران را در بازار‌های خارجی افزایش داده است. نکته قابل‌تأمل در آمار‌های اخیر، اختلاف میان رشد تناژ و کاهش ارزش صادرات است. این تناقض را می‌توان ناشی از چند عامل دانست، ابتدا افت قیمت جهانی فلزات اساسی، دیگری رقابت شدید در بازار‌های منطقه که ایران را ناگزیر به ارائه تخفیف کرده است. همچنین سهم بالای محصولات خام یا نیمه‌خام در سبد صادراتی به جای محصولات با ارزش افزوده بالا که در این آمار‌ها سهم داشتند. اما هر چند رشد وزنی صادرات نشانه‌ای مثبت از افزایش ظرفیت تولید کشور است، اما کاهش ارزش دلاری زنگ خطری جدی محسوب می‌شود. برای پایداری این روند، لازم است سیاست‌گذاران بر تولید محصولات با ارزش افزوده بالا تمرکز کنند، بازار‌های متنوع‌تری برای صادرات بیابند و از خام‌فروشی پرهیز کنند. همچنین بهبود زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل و توسعه روابط بانکی بین‌المللی برای تسهیل مبادلات مالی ضروری است.

در واقع می‌توان گفت افزایش صادرات بخش معدن و صنایع معدنی ایران در چهار ماهه نخست ۱۴۰۴ بیش از هر چیز نتیجه افزایش ظرفیت تولید، رکود داخلی، مزیت نسبی در هزینه تولید و فرصت‌های ناشی از نیاز بازار‌های منطقه‌ای است. با این حال، کاهش ارزش دلاری صادرات به دلیل افت قیمت‌های جهانی و تمرکز بر مواد خام، چالشی جدی محسوب می‌شود. تداوم این روند نیازمند اصلاح راهبردی در جهت توسعه صادرات محصولات با ارزش افزوده بیشتر و تنوع‌بخشی به مقاصد صادراتی خواهد بود.